GİRİŞ VE HASTALIĞIN/TEDAVİNİN TANIMI
Omurga; boyun, sırt ve bel bölgelerinde vücudu destekleyen, hareket etmeyi sağlayan, omuriliği ve sinir yapılarını koruyan bir sistemdir. Omurga ameliyatları, bu sistemdeki belirli hastalıkların veya yaralanmaların neden olduğu sinir basısını gidermek, omurganın dengesini ve dayanıklılığını sağlamak ya da yapısal bir bozukluğu düzeltmek amacıyla yapılan cerrahi işlemleri kapsar.
Bel veya boyun fıtığı, omurga kanal darlığı, omurga kayması, bazı omurga kırıkları, ilerleyici şekil bozuklukları ve belirli tümör ya da enfeksiyonlar cerrahi değerlendirme gerektirebilir. Bununla birlikte her sırt, bel veya boyun ağrısı ameliyat gerektirmez. Cerrahi karar; şikâyetler, muayene bulguları, görüntüleme sonuçları ve kişinin genel sağlık durumu birlikte değerlendirilerek verilir.
NEDENLERİ VE BELİRTİLERİ
Omurga sorunları zamanla gelişen disk ve eklem değişiklikleri, doğuştan gelen yapısal özellikler, travmalar, kemik yoğunluğu kaybı, iltihabi hastalıklar veya tümörlerle ilişkili olabilir. Bazı hastalarda birden fazla sorun aynı anda bulunabilir.
Belirtiler hastalığın bulunduğu bölgeye göre değişir. Boyun veya bel ağrısına ek olarak kol ya da bacağa yayılan ağrı, uyuşma, karıncalanma, güç kaybı, yürüme mesafesinde azalma ve denge bozukluğu görülebilir. Omurilik etkilenmişse el becerilerinde azalma veya yürümede belirgin zorlanma gelişebilir. Her ağrının kaynağı omurga olmadığından belirtiler mutlaka klinik muayeneyle değerlendirilmelidir.
ÖNEMLİ: Yeni başlayan idrar yapamama, idrar veya dışkı kontrolünün kaybı, kasık/oturma bölgesinde his kaybı ya da hızla ilerleyen kol-bacak güçsüzlüğü acil değerlendirme gerektiren belirtilerdir. Böyle bir durumda gecikmeden acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
TANI VE TEŞHİS YÖNTEMLERİ
Tanı süreci, şikâyetlerin başlangıcı ve seyrinin öğrenilmesiyle başlar. Muayenede kas gücü, refleksler, duyu, yürüyüş ve omurganın hareketleri değerlendirilir. Gerektiğinde röntgen ile kemik dizilimi, manyetik rezonans (MR) ile diskler, omurilik ve sinirler; bilgisayarlı tomografi (BT) ile kemik yapılar ayrıntılı incelenir. Bazı durumlarda sinir iletim/EMG testleri veya ek laboratuvar tetkikleri istenebilir.
Görüntülemede saptanan her değişiklik şikâyetin nedeni olmayabilir. Bu nedenle ameliyat kararı yalnızca MR ya da röntgen görüntüsüne bakılarak değil, klinik bulgularla uyumu dikkate alınarak verilmelidir.
TEDAVİ YÖNTEMLERİ
Tedavi, altta yatan hastalığa ve belirtilerin şiddetine göre planlanır. Uygun hastalarda başlangıç yaklaşımı; günlük aktivitelerin düzenlenmesi, doktorun önerdiği ilaçlar, kişiye özel egzersiz ve fizik tedavi programları olabilir. Bazı sinir kaynaklı ağrı durumlarında girişimsel enjeksiyonlar da değerlendirilebilir. Bu seçeneklerin etkisi ve uygunluğu kişiden kişiye değişir.
Ameliyat; uygun ameliyat dışı yöntemlere rağmen devam eden ve günlük yaşamı ciddi etkileyen şikâyetlerde, muayene ve görüntüleme ile doğrulanmış sinir basısında, ilerleyici nörolojik kayıpta veya omurganın kararsızlığı gibi durumlarda gündeme gelebilir. Bazı ağır travma, omurilik basısı veya acil sinir basısı tablolarında erken cerrahi değerlendirme gerekebilir.
AMELİYAT GEREKİYORSA CERRAHİ SÜREÇ
Cerrahinin yöntemi, hedeflenen probleme göre belirlenir. Sinir üzerindeki baskıyı azaltmak için fıtıklaşmış disk dokusunun çıkarılması (diskektomi) ya da kanalın genişletilmesi (dekompresyon/laminektomi) uygulanabilir. Omurgada belirgin hareket bozukluğu veya dengesizlik varsa sabitleme ve kemik kaynamasını amaçlayan füzyon işlemleri düşünülebilir. Şekil bozuklukları, kırıklar ve tümörler ise farklı cerrahi planlar gerektirebilir.
Ameliyat öncesinde beklenen yararlar, alternatifler, anesteziye ilişkin durumlar ve kişisel riskler görüşülür. Cerrahi açık ya da uygun vakalarda daha küçük kesilerle yapılabilir; küçük kesi her hasta için en doğru yöntem anlamına gelmez. Enfeksiyon, kanama, sinir hasarı, omurilik sıvısı kaçağı, pıhtı ve yakınmaların tamamen düzelmemesi gibi olasılıklar girişimin türüne göre değerlendirilir.
İYİLEŞME VE AMELİYAT SONRASI DÖNEM
İyileşmenin süresi, ameliyatın kapsamına, hastalığın niteliğine ve kişinin sağlık durumuna bağlıdır. Bazı işlemlerden sonra daha erken hareket mümkünken, geniş kapsamlı sabitleme ameliyatlarında iyileşme ve kemik kaynaması daha uzun sürebilir. Ekip önerisiyle erken ve güvenli hareket, yara bakımı, kontrollü yürüyüş, gerektiğinde fizik tedavi ve düzenli kontroller iyileşme planının parçalarıdır.
Ağrı, uyuşma ve güç kaybının düzelme hızı aynı olmayabilir; uzun süredir devam eden sinir hasarının tamamen düzelmesi her zaman mümkün değildir. Ameliyat sonrasında yeni veya artan güçsüzlük, idrar-dışkı kontrolünde değişiklik, yüksek ateş ya da yarada belirgin akıntı gelişirse gecikmeden sağlık ekibiyle iletişime geçilmelidir; ciddi nörolojik belirtilerde acil yardım alınmalıdır.